Τα Κανάλια είναι το χωριό με τη μεγαλύτερη ιστορία στην περιοχή, ιστορία που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη λίμνη Κάρλα. Κτισμένο στους πρόποδες του Μαυροβουνίου, το χωριό έχει 1800 εγγεγραμμένους δημότες και ανήκει στο Δήμο Ρήγα Φεραίου του Νομού Μαγνησίας.
Η περιοχή κατοικήθηκε από αρχαιοτάτων χρόνων. Το χωριό των Άνω Καναλίων που βρίσκεται στη θέση Παναγία στο δρόμο προς Κεραμίδι, είναι πιθανότατα ο πρώτος οικισμός που δημιουργήθηκε στην περιοχή. Η λίμνη μέχρι τα μεσαιωνικά χρόνια ονομαζόταν Βοιβηίδα και το όνομά της προέρχονταν από την αρχαία πόλη Βοίβη. Αργότερα (κατά τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας) άλλαξε όνομα και ονομάστηκε Κάρλα.
Στο χώρο που βρίσκεται μπροστά από το σημείο όπου είναι χτισμένα σήμερα τα Κανάλια, και ειδικότερα από τον Άγιο Νικόλαο έως το Μετόχι εικάζεται ότι βρίσκονταν η αρχαία πόλη Βοίβη. Το αρχαιότερο μνημείο αυτής της πόλης, το οποίο διασώζεται έως σήμερα, είναι ο Βυζαντινός ναός του Άγιου Νικολάου που χτίστηκε κατά το 12ο–13ο αιώνα και λέγεται πως είναι χτισμένος πάνω στον αρχαίο ναό της Βοίβης. Η πόλη αυτή κατοικούνταν, κατά το Στράβωνα, μέχρι και το 280 π.Χ. ενώ οι Καναλιώτες είναι πιθανότατα απόγονοι των κατοίκων της αρχαίας Βοίβης. Από την αρχαία Βοίβη σήμερα δεν διασώζονται ίχνη, ούτε καν τα τείχη της.
Τα Κανάλια ήταν πάντα ο μεγαλύτερος παρακάρλιος οικισμός –κτισμένο σε στρατηγικό σημείο στους πρόποδες του Μαυροβουνίου ακριβώς στις όχθες της Κάρλας και κοντά στις πηγές Παλιαβρύση και Χατζηδήμη– και είχε ανέκαθεν πιο στενή σχέση με τη λίμνη από όλα τα υπόλοιπα χωριά. Στα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας αναφέρεται ότι οι Τούρκοι άφησαν τους Καναλιώτες να εκμεταλλεύονται τη λίμνη, πληρώνοντας αδρά τους φόρους που τους επέβαλαν.
Από τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας έως την αποξήρανση της λίμνης (1962) οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνταν σχεδόν όλοι με το ψάρεμα ή με επαγγέλματα που σχετιζόταν με το ψάρεμα. Λίγοι ασχολήθηκαν με την κτηνοτροφία και όλοι τους (ψαράδες, κτηνοτρόφοι κλπ) ασχολούνταν παράλληλα και με την καλλιέργεια των εκτάσεων περιμετρικά της λίμνης. Καλλιεργούσαν κυρίως αμυγδαλιές (η καλλιέργεια της αμυγδαλιάς συνεχίζεται έως και σήμερα) αλλά και άλλα οπωροφόρα δέντρα, καθώς επίσης και δημητριακά για να καλύπτουν τις ανάγκες τους.
Όσο αφορά το ψάρεμα, είχαν εφεύρει δικές τους τεχνικές. Οι άνδρες έφευγαν από το χωριό για ψάρεμα αμέσως μετά το Δεκαπενταύγουστο και επέστρεφαν την Κυριακή των Βαΐων τον επόμενο χρόνο. Κατευθύνονταν προς τη βόρεια πλευρά της λίμνης (προς Καλαμάκι) και εκεί κατασκεύαζαν, πάνω στα νερά της λίμνης, με ξύλα και καλάμια τις καλύβες όπου ζούσαν. Από τις καλύβες έφευγαν καθημερινά για ψάρεμα με τα καράβια τους (έτσι ονόμαζαν τις βάρκες τους), που τις έφτιαχναν ντόπιοι καραβομαραγκοί με έναν μοναδικό τρόπο. Ένας από αυτούς είναι ο πατέρας μου Παπαϊωάννου Νικόλαος. Δεν είχαν καρίνα και στο πίσω μέρος τους είχαν ένα δοκάρι που υποβάσταζε τα κουπιά. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960, οι βάρκες αυτές αποτελούσαν ένα μοναδικό κομμάτι ντόπιας ναυπηγικής τέχνης και παράδοσης. Τα ψάρια τα πουλούσαν στις τρεις ιχθυόσκαλες που βρισκόταν περιμετρικά στη λίμνη.
Στο χωριό γύριζαν συνήθως τα σαββατοκύριακα, κάθε περίπου 15 μέρες, για να πάρουν προμήθειες. Τα σαββατοκύριακα εκείνα το χωριό μοσχομύριζε από ζυμωτό ψωμί και από τα μαγειρέματα των ψαριών (ψαρόπιτες, πλακί, κλπ). Εκείνα τα βράδια οι ψαράδες γλεντούσαν μέχρι το πρωί στην πλατεία του χωριού με τη συνοδεία μουσικών οργάνων και την επόμενη ξανάφευγαν και πάλι για ψάρεμα.
Η έκταση της λίμνης, εκείνη την εποχή, αυξομειώνονταν ανάλογα με τον όγκο των νερών που δεχόταν. Ήταν η μεγαλύτερη λίμνη της Ελλάδας, φτάνοντας έως και τα 120.000 στρέμματα. Εξαιτίας αυτής της αυξομείωσης, πολλές φορές οι καλλιέργειές των κατοίκων των παρακάρλιων οικισμών καταστρέφονταν. Αυτός ήταν ο λόγος που οδήγησε στην αποξήρανσή της. Κατασκεύασαν μία μεγάλη σήραγγα μέσω της οποίας τα νερά της χύθηκαν στον Παγασητικό κόλπο. Όμως, οι συνέπειες της αποξήρανσης δεν είχαν εκτιμηθεί σωστά.
Μετά την αποξήρανση το κλίμα άλλαξε, τα υπόγεια νερά εξαφανίστηκαν, και ρήγματα άρχισαν να εμφανίζονται ακόμα και μέσα σε οικισμούς. Η κατάσταση άρχισε να γίνεται ανεξέλεγκτη ώσπου κατά την δεκαετία του 1990 αποφασίστηκε η επανασύσταση της λίμνης. Η νέα λίμνη θα έχει έκταση 38.000 στρέμματα. Το έργο κατασκευάζεται από κρατικά κονδύλια και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Εκτιμάται ότι το κόστος κατασκευής των έργων θα ξεπεράσει τα 250.000.000 Ευρώ. Τα έργα επανασύστασης ξεκίνησαν το 2000 και συνεχίζονται έως σήμερα με στόχο να έχουν τελειώσει το 2016. Το έργο των αναχωμάτων περιμετρικά της νέας λίμνης τελείωσε σχετικά σύντομα και το χειμώνα του 2010 άρχισε η εισροή του νερού στη λίμνη αλλάζοντας ολόκληρο το τοπίο.
Πολλά είναι τα υποέργα που είναι προγραμματισμένα να κατασκευαστούν, όπως έργα ανάδειξης και ανάπλασης της περιοχής γύρω από τη λίμνη, άρδευσης, ύδρευσης του Βόλου, δενδροφυτεύσεις περιμετρικά της λίμνης, δημιουργία κτιριακών εγκαταστάσεων που θα στεγάσουν το κρατικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και Πολιτισμού Κάρλας, καθώς και τα γραφεία του Φορέα Διαχείρισης Κάρλας στα Κανάλια. Επιπλέον, προγραμματίζεται η δημιουργία και συντήρηση μονοπατιών στο Μαυροβούνι καθώς και θέσεις θέας, με τη δημιουργία ξύλινων πλατωμάτων που θα βρίσκονται στη δυτική πλευρά της λίμνης μέσα στον τεχνικό υγρότοπο της Κάρλας. Στα ξύλινα πλατώματα θα κατασκευαστούν καλύβες σύμφωνα με τον παραδοσιακό τρόπο, για να ενημερώνονται οι επισκέπτες για τον τρόπο ζωής των ψαράδων. Ακόμη, προβλέπεται να κατασκευασθούν παραδοσιακές βάρκες και υπάρχουν σκέψεις να παρέχεται η δυνατότητα στους επισκέπτες να κάνουν βόλτα στη λίμνη με τις βάρκες αυτές.
Το έργο επανασύστασης της λίμνης Κάρλας είναι έργο πνοής για ολόκληρη τη Θεσσαλία, όμως υπάρχουν και πολλές παραλήψεις. Κεντρικό σημείο όλου του στρατηγικού σχεδιασμού θα πρέπει να είναι ο άνθρωπος. Οι ντόπιοι κάτοικοι που εκμεταλλεύονταν τις νέες εκτάσεις μετά την αποξήρανση της λίμνης, τώρα θα πρέπει να αλλάξουν τρόπο ζωής.
Ποιες κατευθύνσεις και κίνητρα έχουν δοθεί σε αυτούς τους ανθρώπους έτσι ώστε να μην αναγκασθούν να ξενιτευτούν όπως έγινε με τους ψαράδες την περίοδο 1960-1970;
Για παράδειγμα, δεν υπάρχει μέριμνα για την κτηνοτροφία που είχε αναπτυχθεί όλα αυτά τα χρόνια στην περιοχή της αποξηραμένης λίμνης. Η επανασύσταση της λίμνης εξαφάνισε τις εκτάσεις βόσκησης. Ακόμη, δεν έχει προνοηθεί τι θα γίνει με τους αγρότες που όλα αυτά τα χρόνια καλλιεργούσαν τις εκτάσεις της αποξηραμένης λίμνης, και οι οποίες χάθηκαν. Δεν έχουν γίνει μελέτες ούτε έχουν προβλεφθεί υποδομές για την ανάπτυξη ήπιων και εναλλακτικών μορφών τουρισμού, όπως ο οικοτουρισμός, ο αγροτοτουρισμός κλπ. Δεν έχει προβλεφθεί η κατασκευή ενός λιμανιού και ενός κτηρίου που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ιχθυόσκαλα για την ανάπτυξη και πάλι της αλιείας. Ακόμη δεν έχει προνοηθεί η κατασκευή ενός υπαίθριου μουσείου, το οποίο θα προβάλει τον τοπικό παραδοσιακό πολιτισμό.
Όμως, αφήνοντας στην άκρη αστοχίες και προβλήματα, είναι απαραίτητο να τονιστεί ότι η επανασύσταση της Κάρλας είναι το σημαντικότερο έργο για ολόκληρο το Θεσσαλικό κάμπο, εμπλουτίζοντας τον υδροφόρο ορίζοντα και επαναφέροντας την αρμονία στη φύση. Εξάλλου, η ίδια η φύση υπέδειξε την ανάγκη για την επανασύσταση της λίμνης. Για μια ακόμη φορά αποδείχθηκε ότι όσες φορές ο άνθρωπος επενέβη στη φύση ανεξέλεγκτα και χωρίς προγραμματισμό τότε η φύση τον τιμώρησε.
Τα Κανάλια είναι το μόνο χωριό που βρίσκεται τόσο κοντά στη λίμνη άρα όλες οι εξελίξεις που αφορούν την Κάρλα θα επηρεάσουν άμεσα πρώτα απ’ όλα το χωριό αυτό. Οι κάτοικοι των Καναλίων θα μάθουν να ζουν και πάλι με τη λίμνη όπως και πριν από 50 χρόνια και για να γίνει αυτό θα πρέπει να αλλάξουν κατά πολύ τον τρόπο ζωής τους.
Η κτηνοτροφία έχει είδη συρρικνωθεί λόγω της μείωσης των βοσκήσιμων εκτάσεων άρα οι κτηνοτρόφοι θα αναγκαστούν να μειώσουν το ζωικό τους κεφάλαιο και να αλλάξουν τον τρόπο εκμετάλλευσης των ζώων τους έτσι ώστε με λιγότερα ζώα να έχουν τα ίδια εισοδήματα. Οι αγροτικές εκτάσεις έχουν ήδη μειωθεί γιατί οι δημόσιες εκτάσεις που κατέλαβε η νέα λίμνη, στις οποίες μέχρι πρότινος οι Καναλιώτες καλλιεργούσαν σιτηρά, κατελήφθησαν από νερό για τις ανάγκες του έργου. Το ίδιο συνέβη σε περίπου 10.000 ιδιόκτητα αγροτεμάχια με αμυγδαλιές που καλλιεργούνταν από τους κατοίκους των Καναλίων και απαλλοτριώθηκαν για τις ανάγκες του έργου. Θα πρέπει να αλλάξουν τις καλλιέργειες στα εναπομείναντα ιδιόκτητα κτήματα που διατηρούν γιατί θα πρέπει πλέον να ζήσουν καλλιεργώντας λιγότερα στρέμματα προσδοκώντας στο ίδιο εισόδημα.
Όμως με την ανασύσταση της λίμνης θα υπάρξουν και νέες ασχολίες για τους κατοίκους όπως η αλιεία και όλα τα επαγγέλματα που σχετίζονται με αυτή, ασχολίες που ούτως ή άλλως δεν τους είναι άγνωστες.
Η αύξηση του τουρισμού στην περιοχή θα δώσει νέες δυνατότητες απασχόλησης αρκεί να υπάρξουν οι ανάλογες υποδομές, καθώς και η οργάνωση και εκπαίδευση των κατοίκων γιατί οι νέες αυτές δραστηριότητες, (ειδικά του τουρισμού) τους είναι εντελώς άγνωστες.
Αν προσπαθήσουμε όλοι μαζί οργανωμένα και συντονισμένα χωρίς μικροσυμφέροντα και εγωισμούς αλλά κυρίως χωρίς να συνεχίσουμε να καταστρέφουμε τη φύση τότε αυτός ο τόπος μπορεί να ζήσει αξιοπρεπώς όχι μόνο εμάς που γεννηθήκαμε εδώ, αλλά πολύ περισσότερους.
Τριαντάφυλλος Παπαϊωάννου
Δημοτικός Σύμβουλος Δήμου Ρήγα Φεραίου
